उपाय

नाणी बनवण्याच्या पद्धती कालांतराने विकसित झाल्या आहेत. दोन हजार वर्षांहून अधिक काळापूर्वी लिडियाच्या प्राचीन राज्यात सर्वप्रथम नाणी बनवण्यात आली. प्राचीन नाणी पाडण्याची प्रक्रिया बरीच सोपी होती. सर्वप्रथम, खडकासारख्या कठीण पृष्ठभागावर बसवलेल्या नाण्याच्या साच्यावर सोने, चांदी किंवा तांब्याचा एक लहान गोळा ठेवला जात असे. त्यानंतर कामगार दुसरा साचा घेऊन तो त्यावर ठेवत असे आणि मोठ्या हातोड्याने त्यावर प्रहार करत असे.

मध्ययुगीन टांकसाळींमध्ये नाणी तयार करण्यासाठी धातूच्या पूर्वनिर्मित गोल चकत्या आणि स्क्रू प्रेसचा वापर केला जात असे. ही एक हस्तचलित प्रक्रिया असली तरी, ती प्राचीन टांकसाळ प्रक्रियेपेक्षा सोपी होती आणि त्यातून अधिक सातत्यपूर्ण गुणवत्ता मिळत असे.

आधुनिक नाणी हायड्रॉलिक कॉइनिंग प्रेसद्वारे पाडली जातात, जे यंत्रात आपोआप नाण्यांचे साचे (ब्लँक्स) घालतात. जेव्हा यंत्र पूर्ण क्षमतेने चालते, तेव्हा प्रेस प्रति मिनिट ६०० पेक्षा जास्त नाणी तयार करू शकते. युनायटेड स्टेट्स मिंटसारख्या संस्थेसाठी हा वेग आवश्यक आहे, कारण त्यांना दरवर्षी अब्जावधी नाणी तयार करावी लागतात.

अब्जावधी नाणी तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या स्वयंचलित यंत्रणेमुळे ही प्रक्रिया गुंतागुंतीची असली तरी, जगभरातील प्रत्येक टांकसाळ काही सामान्य टप्पे वापरते. युनायटेड स्टेट्स मिंट ही जागतिक स्तरावरची सर्वात मोठी टांकसाळ आहे आणि आपण तिच्या उत्पादन प्रक्रियेवर लक्ष केंद्रित करणार आहोत.

१. कच्च्या मालाचे उत्खनन

नाणी पाडण्याची प्रक्रिया कच्च्या मालाच्या खाणकामाने सुरू होते. संपूर्ण युनायटेड स्टेट्स आणि जगभरातील खाणींमधून सोने, चांदी, तांबे किंवा इतर आवश्यक धातूंचा पुरवठा होतो. या खाणींमधून मिळणाऱ्या कच्च्या धातूमध्ये अशा अशुद्धता असतात, ज्या नाणी पाडण्यासाठी स्वीकारार्ह नसतात.

आवश्यक धातू मिळवण्यासाठी खनिजांचे उत्खनन करण्याव्यतिरिक्त, युनायटेड स्टेट्स मिंट विविध स्रोतांमधून पुनर्प्राप्त केलेल्या पुनर्वापर केलेल्या धातूचाही वापर करते. या स्रोतांमध्ये अशा नाण्यांचा समावेश होतो, ज्यांवर आता यंत्राद्वारे प्रक्रिया करणे शक्य नसते आणि जी चलनातून काढून टाकली जातात. त्याऐवजी, ती नाणी टांकसाळीत परत केली जातात, जिथे त्यांचा पुनर्वापर करून नवीन नाणी बनवली जातात.

२. शुद्धीकरण, वितळवणे आणि ओतकाम
कच्च्या धातूतील जवळजवळ सर्व अशुद्धी काढून टाकण्यासाठी त्याचे शुद्धीकरण केले जाते. काही नाण्यांसाठी दोन किंवा अधिक वेगवेगळ्या प्रकारच्या धातूंच्या मिश्रधातूची आवश्यकता असते. शुद्ध केलेला धातू वितळवला जातो आणि विनिर्देशांनुसार आवश्यक असलेले वेगवेगळे धातू त्यात मिसळले जातात. उदाहरणार्थ, युनायटेड स्टेट्स मिंट आपले पाच सेंटचे नाणे ७५ टक्के तांबे आणि २५ टक्के निकेलच्या मिश्रधातूपासून बनवते.

एकदा योग्य शुद्धता किंवा मिश्रधातू प्राप्त झाल्यावर, धातूची लगड बनवली जाते. ह्या मोठ्या धातूच्या पट्ट्या असतात, ज्यात टांकसाळीच्या आवश्यकतेनुसार धातूचे योग्य प्रमाण असते. योग्य शुद्धता प्राप्त झाली आहे याची खात्री करण्यासाठी संपूर्ण प्रक्रियेदरम्यान धातूची तपासणी केली जाते.

३. रोलिंग
धातूच्या लगड्याला योग्य जाडीपर्यंत लाटण्याची प्रक्रिया दीर्घ आणि कष्टदायक असू शकते. लगडा दोन कठीण केलेल्या पोलादी रोलर्सच्या मध्ये लाटला जातो, जे सतत एकमेकांच्या अधिकाधिक जवळ सरकत असतात. जोपर्यंत लगड्याची, बनवल्या जाणाऱ्या नाण्यासाठी योग्य जाडीची धातूची पट्टी तयार होत नाही, तोपर्यंत ही प्रक्रिया सुरू राहते. याव्यतिरिक्त, लाटण्याच्या प्रक्रियेमुळे धातू मऊ होतो आणि त्याच्या रेणवीय रचनेत बदल होतो, ज्यामुळे त्यावर ठोककाम करणे सोपे होते आणि उच्च दर्जाची नाणी तयार होतात.

जेव्हा ते मिश्रधातूचे मटेरियल असते, तेव्हा ब्लँकिंग करण्यापूर्वी ॲनीलिंग करणे आवश्यक असते.

४. ब्लँकिंग
युनायटेड स्टेट्स मिंट सुमारे १३ इंच रुंद आणि अनेक हजार पौंड वजनाच्या धातूच्या रोलचा वापर करते. उत्पादन प्रक्रियेमुळे आलेला बाक काढून टाकण्यासाठी धातूचा रोल उलगडला जातो आणि सपाट केला जातो. त्यानंतर तो एका मशीनमधून पाठवला जातो, जे बनवल्या जाणाऱ्या नाण्यासाठी योग्य जाडी आणि व्यासाच्या धातूच्या चकत्या पंच करून बाहेर काढते.

५. कोडे घालणे
आतापर्यंत, धातूचे तुकडे तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी उत्पादन प्रक्रिया अस्वच्छ आणि प्रतिकूल वातावरणात चालवली जाते. त्यामुळे, नाण्यांच्या तुकड्यांमध्ये टाकाऊ धातूचे लहान तुकडे मिसळण्याची शक्यता असते. रिडलिंग मशीन, नाण्यांच्या तुकड्यांमध्ये मिसळलेल्या कोणत्याही बाह्य पदार्थांपासून योग्य आकाराचे तुकडे वेगळे करते.

६. ॲनीलिंग आणि साफसफाई
त्यानंतर टांकसाळ नाणे पाडण्याच्या तयारीसाठी धातू मऊ करण्याकरिता नाण्यांचे साचे तापन भट्टीतून (ॲनीलिंग ओव्हन) फिरवते. त्यानंतर नाण्याच्या पृष्ठभागावर असलेले तेल आणि घाण काढून टाकण्यासाठी हे साचे एका रासायनिक प्रक्रियेतून नेले जातात. नाणे पाडण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान कोणताही बाह्य पदार्थ नाण्यात अडकू शकतो आणि असे झाल्यास ते नाणे रद्द करावे लागेल.

७. त्रासदायक
धातूच्या नाण्याच्या कोऱ्या तुकड्यावर उमटवल्या जाणाऱ्या नक्षीचे संरक्षण करण्यासाठी, प्रत्येक कोऱ्या तुकड्याला एका यंत्रामधून फिरवले जाते. या यंत्रात रोलर्सचा एक संच असतो, जे हळूहळू लहान होत जातात आणि कोऱ्या तुकड्याच्या दोन्ही बाजूंना धातूची उंच कडा तयार करतात. या प्रक्रियेमुळे कोऱ्या तुकड्याचा व्यास योग्य राहील याची खात्री करण्यासही मदत होते, जेणेकरून नाणे तयार करण्याच्या यंत्रात (कॉइनिंग प्रेसमध्ये) त्यावर योग्य प्रकारे ठसा उमटेल. या प्रक्रियेनंतर, त्या कोऱ्या तुकड्याला आता 'प्लँशेट' (planchet) म्हटले जाते.

८. शिक्का मारणे किंवा उमटवणे
आता प्लँचेट्स (नाणी घडवण्याचे धातूचे तुकडे) योग्यरित्या तयार, मऊ आणि स्वच्छ केले गेले आहेत, त्यामुळे ते नाणी पाडण्यासाठी सज्ज आहेत. व्यावसायिक वापरासाठी पाडलेली नाणी स्वयंचलितपणे नाणे पाडण्याच्या यंत्रात (कॉइनिंग प्रेस) घातली जातात, ज्याचा वेग प्रति मिनिट अनेकशे नाण्यांपर्यंत पोहोचू शकतो. संग्राहकांसाठी बनवलेली प्रूफ नाणी हाताने नाणे पाडण्याच्या यंत्रात घातली जातात आणि प्रत्येक नाण्यावर किमान दोनदा घाव घातले जातात.

९. वितरण
तपासणीत उत्तीर्ण झालेली नाणी आता वितरणासाठी तयार आहेत. व्यावसायिक वापरासाठी पाडलेली नाणी मोठ्या साठवण पिशव्यांमध्ये भरून जगभरातील वितरकांना पाठवली जातात. संग्राहक नाणी विशेष धारक आणि पेट्यांमध्ये ठेवून जगभरातील नाणे संग्राहकांना पाठवली जातात.